Genç ilçesinde gazeteci Murat Gökçe, Aydın Tutkal’ın bir çocuğu kurtarmak isterken hayatını kaybetmesinin ardından nehirdeki denetimsizliği ve kum ocaklarının yarattığı riskleri anlattı. Gazeteci Nuran Bolluk’un hazırladığı araştırma haberde, uzmanlar ve yerel kaynaklar acı gerçeği bir kez daha gözler önüne serdi.
Genç ilçesinde gazeteci Murat Gökçe, Aydın Tutkal’ın Murat Nehri’nde bir çocuğu kurtarmaya çalışırken hayatını kaybetmesinin ardından bölgede yıllardır süren çevresel ihmalleri gündeme taşıyor. Gazeteci Nuran Bolluk’un yaptığı bu özel çalışmada Gökçe; kum ocakları, denetimsizlik ve baraj yönetimi kaynaklı risklerin artık görmezden gelinmemesi gerektiğini vurgulayarak, “Bu nehir artık acılarla değil, yaşamla anılmalı” çağrısında bulundu.
PROF. DR. AHMET KARAKAŞ: "CAN VE MAL KAYIPLARI YAŞANABİLİR"
Konuyla ilgili bilimsel verileri paylaşan Kocaeli Üniversitesi Jeoloji Mühendisliği Bölümü’nden Prof. Dr. Ahmet Karakaş, düzensiz ve kuralsız kum yatağında üretim yapılmasının doğal topoğrafyanın bozulmasına neden olduğunu ifade etti. Karakaş, teknik süreci ve riskleri şu sözlerle aktardı: “Akarsu yatağın içinde yapılan kazılarda önce doğal zeminden 3-5 m aşağıda olan yeraltı suyu seviyesine kadar inilip, malzeme alınır. Ancak kazılar derinleştirilip, genişletildikçe yeraltı suyu gölleri de büyüyüp, derinleşir. İnsan ve doğaya zarar verebilecek etkiler yaratabilir, can ve mal kayıpları yaşanabilir. Özellikle balık üremesi olayının sekteye uğramasına neden oluyor. Doğal yatak kenarındaki canlı kıyı örtüsü, otların, çalılıkların ve ağaçların yok edilmesi ile diğer canlıların buralardan faydalanamamasına neden oluyor. Akarsu yataklarının doğal bitki örtüsü, bütün canlılar için bir besin kaynağıdır.”
Karakaş, dünyadan örnekler vererek durumun vahametini vurguladı: “Endonezya’da yaklaşık 24 ada kum üretimi sonucu erozyonla yok olmuştur. Mekong Nehri’nde kum çıkarılması sonucu seviyesi düşen deltaya deniz suyu girerek tarım arazileri tuzlanmış ve kullanılamaz hale gelmişti.”
ÖZEL RÖPORTAJ: MURAT GÖKÇE ANLATIYOR
Nuran Bolluk: Kendinizi tanıtır mısınız?
Murat Gökçe: "Genç ilçesinde yaşıyorum ve basın alanında çalışmalar yürütüyorum. Aynı zamanda sivil toplum alanında da aktif bir şekilde yer alıyorum. İlçemizde yaklaşık 6 yıldır faaliyet gösteren Genç İçin Bir Saat Derneği bünyesinde gönüllü olarak çalışıyorum. Derneğimiz; eğitimden sosyal yardımlaşmaya, çevreden kültür-sanat faaliyetlerine kadar birçok alanda etkili ve sürdürülebilir çalışmalar yürütmektedir. Bu çalışmaların bir parçası olmak benim için hem insani hem de vicdani bir sorumluluktur."
Aydın Tutkal’dan bahseder misiniz? Ne kadar süredir tanışıyordunuz ve sizin gözünüzde nasıl bir insandı?
"Aydın adı gibiydi. Küçük yaşlardan itibaren tanıyordum ancak dernek çalışmalarıyla birlikte daha yakın ve samimi olduk; adeta abi–kardeş gibiydik. Aydın, benim için “hakikatin berrak yolcusu”ydu. Tükenmez bir enerjisi vardı; nerede bir iyilik varsa oradaydı. Mücadeleyi seven, asla yılmayan bir insandı. Aydın, 2018 yılında eşini kaybetmişti ve iki kız çocuğu vardı. Onlara hem anne hem baba oldu, aynı zamanda en yakın arkadaşlarıydı. Bu kadar yoğunluğun ve acının içinde güçlü durabilmek çok zor olsa gerek ama Aydın bunu başaran nadir insanlardandı. Yaralı bir leylek görse oradaydı, bir sokak hayvanı aç kalsa yine oradaydı; en ücra köylere çocuklara umut taşımaya giderdi. Yabani kurdun yardımına koşardı. Pandemi döneminde yavru köpekleri biberonla beslediğini bizzat gördüm. Onun mücadelesini tüm samimiyetimle söylüyorum: ne bir yazı ne de sayfalar anlatmaya yeter. Aydın’ın anısını yaşatmak için bir belgesel çekimi yapmıştım. Yaklaşık iki yıldır da hayat hikâyesini kaleme alıyor, onun için bir kitap hazırlıyorum. Bu kitabın tüm gelirini, Aydın’ın özellikle önem verdiği eğitim alanında kullanacağız. Bugüne kadar onun adına birçok köy okulunda ve kahvehanede 'Aydın Tutkal Kütüphanesi' oluşturduk."
Aydın Tutkal ne işle meşguldü ve kendisini ne diye tanımlardı?
"Aydın Tutkal, Genç Küçük Sanayi Sitesi’nde oto tamircisiydi. Ancak onu yalnızca mesleğiyle tanımlamak eksik olur. O, toplumun içinden çıkan bir neferdi. Hayata ve haksızlıklara karşı savaşçı bir karakteri vardı. Kendini hiçbir zaman bir sıfatla sınırlamazdı; nerede bir sorun varsa orada olmaya çalışan, çevreye, insana ve yaşama duyarlı bir mücadele insanıydı."
Aydın Tutkal’ın küçük kızı kurtarmak için nehre atlamasından sonraki süreç nasıl gelişti?
"Aydın Tutkal, 24 Temmuz 2022 Pazar günü bir arkadaşının daveti üzerine Murat Nehri’ne gitmişti. Suyu izlemeyi severdi, sık sık oraya giderdi. 17 Temmuz’da çok sevdiğimiz bir arkadaşımızın düğünü olmuştu; hepimiz yorulmuştuk ama Aydın için “yoruldum” diye bir kavram yoktu. O gün arkadaşının yeğeni suya düşünce, arkadaşı çocuğu kurtarmaya çalışırken kendisi de boğulma tehlikesi geçirdi. Aydın, hiç tereddüt etmeden suya atladı. Önce çocuğu kenara çıkardı, ardından arkadaşını girdaptan kurtarmaya çalıştı. Bu sırada çevreden bir kişi de yardıma koştu. Aydın yüzmeyi biliyordu, balıkçılık geçmişi vardı ve Murat Nehri’ni iyi tanıyordu. Girdaptan çıkamayacağını fark edince, yardıma gelen kişiyi de tehlikeye atmamak için uyararak onu geri itti. Aydın orada kayboldu. 29 Temmuz Cuma günü, sabahın erken saatlerinde, gün ağarmasıyla birlikte Aydın’ın cansız bedeni boğulduğu bölgede bulundu. Taziye sürecinin ardından gerekli tüm siyasi ve kurumsal mercilerle iletişime geçtik. Nehir yatağında yaklaşık dört adet kum ocağı bulunuyordu. Denetimlerin yapılması, çevre kirliliği nedeniyle bu ocakların taşınması ya da gerekli önlemlerin alınması için hem elektronik hem de ıslak imzayla bir kampanya başlattık. Toplam 4 bin 200 imzayı İl Özel İdaresi’ne teslim ederek resmî şikâyette bulunduk. Ancak ne bize herhangi bir geri dönüş yapıldı ne de sahada somut bir önlem alındı. Baro ile de iletişime geçtik fakat oradan da bir girişim olmadı. Defalarca gündeme getirmemize rağmen bu konuda yalnız bırakıldık. Her yıl can alan bu nehrin, kum ocaklarının denetimsiz ve usule uygun çalışmamasından kaynaklanan riskleri artık herkes tarafından da açıkça görülmektedir."
Aydın Tutkal kum ocakları ile ilgili ne düşünüyordu? “Çok can alacak” diye sosyal medyada paylaşım yapmıştı.
"Aydın Tutkal, Murat Nehri’ni gerçekten çok severdi. Sık sık oraya giderdi. 2020 yılında nehir yatağında çalışan kamyonların ve kepçelerin fotoğraflarını çekerek bu duruma tepki göstermişti. Çevreye ve insan hayatına yönelik tehlikeleri açıkça dile getirmişti. Ne yazık ki 2 yıl sonra, yine bu çalışmaların yapıldığı bölgede oluşan girdaplardan kurtulamayarak hayatını kaybetti."
Kum ocaklarının yerleşim yerlerine yakın kurulmasının Aydın Tutkal’ın ölümüyle bir ilişkisi olduğunu düşünüyor musunuz?
"Evet, kesinlikle bir ilişki olduğunu düşünüyorum. Çünkü nehir yerleşim alanlarına çok yakın ve söylediğim gibi nehir yatağında toplamda dört kum ocağı aktif olarak çalışıyor. Bu ocakların çalışma standartlarında; gerekli tüm güvenlik önlemlerinin alınması, set yolunda alternatif yolların açılmaması, kum alınan bölgelerde metre ölçümlerinin yapılması, bilgilendirici uyarı levhalarının konulması gibi birçok hayati detay eksik yok denecek kadar yani. Aynı zamanda barajın da etkisi büyük. Baraj kaynaklı ani su yükselmeleri konusunda uyarı anonslarının yapılması gerekirken bunlar çoğu zaman yeterli olmuyor. Yaz mevsiminde sürekli olarak nehir kenarında mahsur kalan vatandaşlar oluyor. Yani bu olayda kum ocaklarının etkisi olduğu kadar, baraj yönetiminin ve denetimsizliğin de payı büyüktür."
Derneğiniz aracılığıyla kum ocakları hakkında, herhangi bir şikâyette bulundunuz mu? Bulunduysanız nasıl bir dönüş aldınız?
"Evet, dernek olarak imza kampanyası başlattık. Valilik ve milletvekilleri başta olmak üzere dönemin kaymakamı, belediye başkanı, il genel meclisi üyeleri, siyasi partiler, baro ve çeşitli sivil toplum kuruluşlarıyla görüşmeler yaptık. Ancak tüm bu girişimlere rağmen ne yazık ki somut bir sonuç elde edemedik. Taleplerimiz karşılıksız kaldı.
Eklemek istediğiniz herhangi bir şey var mı?
"Konuyla ilgili şahit olduklarım bunlardır. Aydın’ı kaybettik, yaramız hâlâ çok taze. Onun adını ve anısını yaşatmak için mücadele ediyoruz. Evet, kum bir ihtiyaçtır ve bu alanda çalışan insanlar vardır; biz dernek olarak “kapatılsın” demiyoruz. Ancak yerleşim alanlarından uzak, standartlara uygun, insan hayatını riske atmayacak şekilde çalışmalarını talep ediyoruz. İlgili kurumların bu konuda daha hassas davranması, gerekli denetimlerin düzenli ve etkili biçimde yapılması şarttır. Başka canlarımız gitmesin. Arada ÇED raporlarının olumsuz olmasına rağmen yenilenen sözleşmelerin olduğunu da biliyoruz; elbette bu evraklara doğrudan ulaşamadığımız için kesin bir hüküm vermem doğru olmaz. Ancak sit alanlarının, tarihi kalıntıların bulunduğu bölgelerle kum ocakları arasındaki mesafenin yer yer çok yakın olduğu görülmektedir. Kum ocaklarının nehir içinde oluşturduğu düzensizliklerin, tarihi köprü ayaklarına verdiği zararlar da turizm açısından ayrıca değerlendirilmesi gereken bir husustur. Hem kum ocakları hem de baraj konusunda gerekli adımların atılması artık elzemdir. Biz burada, sizin aracılığınızla bir kez daha çağrıda bulunuyoruz: Murat Nehri, şehrin ekonomisine ve turizmine kazandırılmalı; bu nehir artık acılarla değil, yaşamla anılmalıdır. Komşu illerimiz Murat Nehri üzerinde turizme katkı sunarak, nehrin geçtiği güzergâhlarda yerel halkı kalkındırmayı başarmışken; Bingöl ili, nehrin geçtiği iller arasında devasa bir alana ve yüksek bir debiye sahip olmasına rağmen, kano sporları dışında nehirden yeterli bir katkı sağlayamamıştır. Kano sporları diyorum ama ona da sahip çıkılmadığı için profesyonel değil ve herhangi bir yarışma bile düzenlenmedi. Yetkisi olanın bilgisinin olmadığı, bilgisi olanın da yetkisinin olmadığı bir sistem işliyor ve ya göz yumuluyor."